Alboka

Porrusalda

Soinulariak: Leon Bilbao (alboka), Maurizia Aldeiturriaga (panderoa) eta Basilio Undagoitia (kriskitinak)

Dantzariak: Basilio Undagoitia eta Kontxi Bilbao

Arteako Presalde baserrian, 1984

Martxa. Leon Bilbao (alboka) Maurizia Aldeiturriaga (panderoa). Donostia, 1984 (Euskal Herriko Soinu-Tresnak. IZ 217. 2017, Elkar KD DVD-E 968)

Alboka. Kerejeta, Segura (JMBA bilduma, 0918)

Alboka. Otzaurte (JMBA bilduma, 0009)

Alboka (JMBA bilduma, 0007)

Alboka (JMBA bilduma, 0008)

Alboka. Txilibrin (JMBA bilduma, 0010)

Alboka. Leon Bilbao (JMBA bilduma, 0013)

Alboka. Eugenio Etxebarria (JMBA bilduma, 0201)

Alboka zatiak

Albokaren zatiak (gaztelaniaz)

Silbestre Elezkano “Txilibrin” 1994ko Zarautzeko Euskal Jaietan.

 

Alboka aerofonoen familiako soinu-tresna da, klarineteen azpitaldekoa.

Egitura

Alboka mihi bateko bi hodi dituen aerofonoa da, edo beste moduan esanda, klarinete bikoitz bat da.

Honakoak dira albokaren zatiak eta bakoitzaren zeregina:

  1. Fitak. Bi ditu albokak, bat hodi bakoitzeko. Gutxi gora-behera 6 cm-ko luzera eta 7,5 mm-ko lodiera duten kanabera zatiak dira. Kanabera begiaren kanpoaldetik mozten da mutur hori itxita eta bestea irekita utzirik. Mutur itxi horretatik 6 mm-tara trabeska ebaketa bat egin eta hautsi ez dadin kontu handiz, labanarekin kanabera tira bat (bibratu behar duen mihia) moztu eta altxatzen da. Mihi honen bibrazioaren eraginez sortzen da hotsa. Fita bakoitza, albokak dituen bi kanaberetako batean sartzen da, haren luzapen bezala.
  2. Kanaberak. Gutxi gora-behera 13 cm-ko luzera eta cm 1eko lodierako bi ditu albokak. Ahokoaren aldetik begiratuta ezkerraldean geratzen den hodiak 4-5 mm-ko diametroko bost zulo ditu, doinua emateko, eta eskuin aldeko hodiak hiru zulo.
  3. Adar txikia. Ahokoaren funtzioa betetzen du. Kanaberen puntak eta uztarriaren muturra behealdetik sartzen zaizkio eta bere barruan gelditzen diren bi fitak babesten ditu. Jotzeko ezpainak bere kontra jartzen dira.

Gipuzkoako ekialdean eta Nafarroako Urbasa aldean, zurez osatzen da ahoko hau, uztarriaren zurezko zati beretik.

Uztarri, kanabera eta adar txikiaren artean gelditzen diren tarte ireki horiek argizariarekin ixten dira haizea galdu ez dezaten.

  1. Adar handia. Haizezko beste soinu-tresna askok haize irteeran duten kanpaia bezala, albokak ere hotsa handitzeko adar handia du. Askotan, goialdeko alboetan belarri gisako zuloak izaten ditu. Gehienetan adarraren irteerako ertzean, buelta osoan, zerra hortzen moduko formak izaten dituzte.

Alboka zahar batzuetan, adar txikia eta handia apaindurik daude grabatutako marrazki geometrikoekin.

  1. Uztarria. Zurezkoa eta erdizirkularra izaten da eta albokaren euskarria da. Zati guztiak lotzen ditu eta bera da soinu-tresna gorpuzten duena, baita heldulekua ere. Askotan, albokariak uztarria lantzen eta apaintzen saiatzen dira, tailatzen eta barrutik ere forma desberdinak ematen. Batzuetan apaintzeko uztarriaren bi aldeetan letoizko burua duten iltzeak sartzen dituzte.
  2. Katea. Alboka zaharretan adar handia estu-estu uztarriaren atzeko muturrean sartzen zen eta bukatzerakoan albokariak soinu-tresna gordetzeko adar handia askatu egiten zuen. Jotzerakoan askatzeko arriskua zegoen, eta lurreraino eror ez zedin, uztarria eta adar handia lotzen zituen kate bat ipintzen zitzaion.

(Beltran, 2013)

Afinazioa eta eskala

Neurri desberdinetako albokak egiten ziren eta ez zegoen erabat finkaturik ez soinu-tresnen afinazioa ez eta ematen zuen eskala. Arteako Leon Bilbao eta Igorreko Silbestre Elezkano “Txilibrin” Arratiako alboka egile zaharrek egindako albokek, dena itxirik Lab-La tarteko nota ematen dute eta Zegamako Gorrotxategik egindakoak La#.

Joera

Ezagutu ditugun albokari zahar guztiek digitazio itxia erabiltzen zuten eta beraien albokekin ematen zituzten eskalak nahiz eta berdinak ez izan, denek joera bera zeukaten: zulo guztiak itxita ematen duten nota LA bat bezala hartzen badugu, behetik hasita lehen zuloa irekirik SIb-Si tarteko nota ematen dute, bigarren zuloa irekia DO-DO# tartekoa, hirugarren zuloa irekia RE, laugarren zuloa irekita Mi eta bosgarrena irekita (lehen zuloa goitik hasita) FA#. Ikusten dugunez, eskala zahar hau ez da gaur egun entzuten dugun horietakoa, horregatik alboka horiekin jotzen den guztia oso berezia da gure belarrietarako.

Alde horretatik, albokarien nahiaren arabera, alboka egile berriek bi motatakoak egiten dituzte: eskala tenperatua eta eskala zaharra ematen duten albokak.

Albokariek bost zuloko kanaberarekin kantuaren doinua ematen dute eta hiru zulokoarekin lagundu, gehienetan tonuaren LA nota pedala emanez, besteetan dominante funtzioa betetzen duen SI erabiliz. Tarteka hodi melodikoaren Mi eta FA noten duoa egiten dute hodi honekin DO eta RE joaz. Aukera guzti hauek erabiliz beraien joaldietan joko harmoniko aberatsa lortuz.

Errepertorio tradizionala bereziki jota -fandango, porrusalda- arin-arin eta martxaz osatzen da. Nahiz eta doinu ezagunak eta jakinak jo, albokariek jotzerakoan interpretatzeko joera librea izan dute eta bakoitzak bere estilo eta gustuko ukitua ematen zion, horregatik gaur doinu bakoitzeko hamaika bariante ezagutzen dugu.

Pieza hauek pandero eta koplarekin lotuak doaz. Panderoak laguntzen du dantza horietan erritmoa markatzen eta doinu gehienek badute koplak kantatzeko zati bat.

Alboka jotzerakoan haizea etengabe bota behar da, hotsa gelditu gabe, kornamusa edo xirolarrua balitz bezala. Baina albokak ez du haize erreserba gordetzeko zagi edo poltsarik eta albokariak haizeari buelta emateko teknikaren bidez lortzen du hori, hau da, sudurretik haizea hartzen du ahotik botatzen duen bitartean. Teknika hori ikasteko hainbat ariketak egiten ziren: erabiliena, urez betetako edalontzi batean lasto edo kanabera fin baten muturra sartu eta beste muturretik putz egiten da, uretan etengabe burbuilak sortuz. Hori lortzeko beste ariketa bat zen, adar txikia txapelarekin estali eta haizea txapelaren filtroan zehar botatzea.

Historia

Euskal Herrian alboka noizkoa, nondik edo nola sortua den esatea oso zaila da. Aita Donostiak euskal soinu-tresnei buruz idatzi zuen liburuan (1952) bildu zituen albokaren inguruko berririk zaharrenak:

  • 1443. urtean Arrasaten: “dantzetarako eta kantuetarako danbolina, albokak eta panderoak erabili izan ziren” (281. or.).
  • 1777. urtean Durangaldean: “[…] udan bostetan eta neguan ordubiterdietan moztea danbolina eta alboka emanaldiak txarra izan daitekelakoan kontsideratuz… […]” (280. or.).
  • 1826. urtean Bizkaiko Eguberritako bertso zahar batzuetan “albokia” aipatzen da (280. or.).

Iñaki Irigoienen (1994) “Dultzaina-Gaita Bizkaian” idazlanean, albokaren erabilerari buruzko datu zahar gehiago aurkitzen dira:

Portugaleteko parrokiako ordainketetan. 1670etik 1673ra bitartean egindako kontuetan, / / ... albokariei egindako ordainketak be. Bi dira, eta urte desbardinetakoak, euretariko batek honako hau dino: "a un alboquero que asistio a bispera y dia de Nuestra Señora”.

Hurrengo urtean, 1675ean, 1682an legez, beste ordainketa batzuk agertzen dira: “alboqueros y tamborileros que asistieron a las fiestas acostumbradas”.

Antzertaleseko kontuok 1679tik 1713ra bitartekoak.... Urte batean zera agertzen da gastuetan: “que hizo Çabala el al boguero” (25. or.).

...Larreako orubeko dorretxean eta Karmeliten Komentuaren artean egoan plazatxo baten, “danzas con tamboril, alboque, flauta y otros instrumentos” egiteagatik sortutako auzian. Auzia dorretxeko jaubeak eragin eban, bertan batzen ziran lagunek sortzen ebezan eragozpenen eta jasan ezineko zaratengaitik. ... hau 1730 inguruan jazo zan (26. or.).

Záraterengandik hartuta (Barcelona, 1884), euren sakrifizioak egiten ebezan Gipuzkoako mendi goi batez egiten dau berba, eta han dino: “tambien a usanza antigua sus biguirias, danzando al son de rabeles, albocas, y tamboriles”.

Durangoko artxibuetan / / egindako ordainketaren barri be badala, artxibuetan nahikotan aitatzen dana, “los alboqueros que estuvieron durante la permanencia de SS.MM.” (1828) (28. or.).

Alboka antzinatik erabili izan dela argitzeko, ez gara dokumentu zaharrak ematen gehiago luzatuko. Emandakoekin nahikoa dela iruditzen zaigu.

Ikusten dugunez, aspaldikoa da alboka gure inguruan. XX. mende hasieratik aurrera atzerakada handia jasan zuen albokak, baina zuzenean entzunda eta idatzitakoetan ikusten dugunez (hemen derrigorrezkoak zaizkigu J. M. Barrenetxeak albokari buruz idatzitako bi liburuak), orain XX. mendearen erdialde arte Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroan erabili izan da. Gorbea mendi inguruko Arratia eta Durangaldean, Aizkorri magaleko Oñatitik Otzaurteraino, Arrasaten eta Urbasan. Guk Gipuzkoako kostaldean, Deba eta Aian ere albokarien berriak jaso ditugu.

Jotzaileari albokari eta albokerue deitzen zaio. Zinburruna izenarekin ere ezagutzen zen soinu-tresna hau (Donostia, 1952, 280. or.).

Bukatzeko, herri literaturan agertzen den alboka jotzeko arnasketa teknika bereziari buruzko istorio baten aipamena egingo dugu.

Hona hemen teknika honi buruz, Arratiako zaharrek kontatzen zuten pasadizoa, R. M. Azkuek bildutakoa (Azkue, 1942):

«Orain larehun bat urte Zeanurin Arratiako izen handiko albokaria bizi zan. Bera hil eta hurrengo hiru bat gizaldietan “Haren bularra langorik!” esaten zan. Bere izena ez da gugana heldu. Behin, ardantegi batean zegoala (batzuen ustez Urrunagan) “polito” edanda gero, “Nire birikak langorik nok?” zion zeanuritarrak.

Pariseko kalerik luzeena mandoz burutik burura alboka yoten igaroko neuke nik, ahoa behin bere zabalduten eztodala eta etentzaka, isildu bagarik.

Horixe ikustearren, neu bere Paris horretara yoango nintzakek. Eta zer yokatuko doagu, Arrati?

-Mando gorri eder bana, gura badok.

-Ederto. Astelehen goizean urtengo doagu. Bitoriara yo eta han Pariserako zein bide hartu behar den bat edo batek esango dauskuk.

Halako baten Frantziako hiri handi eder hartara heldu ziran gizonak. Kalerik luzeena zein zan jakin zuten eta goiz batean eguzkiarekin batera kale luze haren muturrean hasi eta mando banatan trapa-trapa hasi ziran biak ibiltzen, albokaria ibiltzen eta jotzen. Goizean hasi eta iluntzean ere jotzen, etentzaka, ez isildu ez ahoa zabaldu! Jotzea da! Mandazainak, heuren tema galdu behar zuela ikusirik, bere mandoari aurrea hartu eraginda, alboka “musturra” bere eskuaz itxi eta jotzaile gizarajoa arnasarik hartu ezinik ito eta mando gainetik gorpu jausi zan».

Oraindik, albokarekin kantantzen dira istorio hori aipatzen duten kopla zaharrak. Hona hemen horietako bat:

Goizean Parisen, gabean Parisen

¡au da Parisko kaleen luzea!

Auxe kale au pasata baneuko,

atzeko mando gorri au neurea.

 

¡Itzerdi-patsetan, alboka-otsetan

zazpi legoa luze dan kalea!

Zazpi legoak eginda baneukaz,

Arrati etsera mando-yaubea.

 

Zortzi bertso ónetati bost, zazpi, ta zortzigarrena liburu au eratu dabenak eginak dira. Erriagandik ezetara ezin atara al izan ebazan. Itz ónen musikea Azkueren Cancionero popular vascoren 977-garren orrialdean agertua izan zan eta ipuin onen barri liburuan bertan 22-garren orrialdean ikusi dagike irakurleak. Ipuina ta musikea Bediako seme Juan Martin Ibarretxeri ikasi neutsazan. Urrunagako zertzelada ori barriz Otzandianoko adiskide bati” (24-26. orr.).

ITURRIAK

Bibliografia

AZKUE, R. M. (1942). Euskalerriaren Yakintza. Bigarren-liburua. Madrid: Espasa Calpe.

BARRENETXEA, José Mariano. (1976). Alboka - Entorno Folklórico. Lekaroz (Nafarroa): Archivo P. Donostia. 

(1986). La Alboka y su Música Popular Vasca. Nafarroako Jaialdiak-en barnean, Zangotzan emandako hitzaldia. Galdakao-Bizkaia.

BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (1996). Soinutresnak euskal herri musikan. Hernani: Orain.

(2013). ALBOKA. Inguru folklorikotik eskolara. ALBOKA. Del entorno folklórico a la escuela. Oiartzun: Euskal Herria.

BIKANDI, Sabin. Jabi SANTAMARIA. (1997). UZTARRI. Alboka doinuen bilduma. Gasteiz: Gasteizko Udala.

DONOSTIA, Aita. (1952). Instrumentos Musicales Populares Vascos. Obras Completas del P. Donostia. (II. liburukia, 257-309). Bilbo: Ed. La Gran Enciclopedia Vasca.

GOJENOLA ONAINDIA, Manu (2004): Albokaren alde batzuk. H. M. Bilduma, 2. Herri Musikaren Txokoa. Oiartzun.

(2009) Manu Gojenola-Juan Mari Beltran: Eugenio Etxebarria Albokaria. H. M. Bilduma, 7. Herri Musikaren Txokoa. Oiartzun.

IRIGOIEN, Iñaki. (1994). Dultzaina-gaita Bizkaian. 'Bizkaiko Dultzaina-La dulzaina en Bizkaia'-n. Bizkaiko Foru Aldundia.

Diskografia

BARRENETXEA, Mariano. (1967). Alboka. Bailables vascos. Cinsa. Cin 126.

BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (2017). Soinu-tresnak Euskal Herri Musikan. 1985-2010. Elkar-Soinuenea Fundazioa. KD DVD-E 968.

BILBAO, Leon. (1979). LEON, MAURIZIA, FAXIO. Alboka eta trikitixa. Xoxoa. X-11.115.

(1992). MAURIZIA, LEON eta BASILIO. Elkar. ELK-165.

ELEZKANO, Silbestre 'Txilibrin'. (1975). Antología de instrumentos vascos. Columbia. BC 3896.

(1981). Txilibrin y Balbino. Trikitixa. Discosa. Columbia. CDC-1014. xxx

COTERON, Ibon. (1996). Leonen Orroak. Elkar. 449.

Ikus-entzunezkoak

BELTRAN ARGIÑENA, Juan Mari. (2017). Soinu-tresnak Euskal Herri Musikan. 1985-2010. Elkar-Soinuenea Fundazioa. KD DVD-E 968.

LARRUKERT, Fernando. (1978). Euskal herri-musika. Euskadiko Filmategia.

Cookieen kustomizazioa

Cookies Analytics

Webgune honek hirugarrenen cookieak erabiltzen ditu erabiltzaile kopurua zenbatzeko eta eskainitako zerbitzuari ematen zaion erabileraren neurketa eta azterketa estatistikoa egin ahal izateko. Horretarako, gure webgunean zure nabigazioa aztertu egiten da, eskaintzen ditugun produktu edo zerbitzuen eskaintza hobetze aldera, Google Anlytics cookiearen bidez.

Sare sozialetan partekatzeko cookieak

Sare sozialetan partekatzeko osagarri batzuk erabiltzen ditugu, sare sozialetan gure webguneko orri batzuk partekatu ahal izateko. Osagarri horiek cookieak jartzen dituzte, orria zenbat aldiz partekatu den ondo ikusteko.